Couple photos from the race

View from the bridge
View near the Cambridge Boathouse
Among the crowd

Бид төөрчихсөн хүмүүс биш ээ

"Бид төөрчихсөн хүмүүс биш ээ" гэсэн гарчигтай нийтлэлийг УИХ-н гишүүн Батчимэг бичсэн байна. Олон хүн олж үзэж, тавьсан асуудлын талаар тунгаан бодоосой гэсэндээ энд хуваалцаж байна.

Бид төөрчихсөн хүмүүс биш ээ
Сүүлийн хоёр сарын турш олон нийт, хэвлэл мэдээллийн анхааралд байсан халуун сэдвийн нэг нь эдийн засаг хямарсан эсэх тухай маргаан байлаа. Элдэв оршилгүй шуудхан дүгнэхэд, Монгол Улсад өнөөдөр эдийн засгийн хямралаас илүүтэйгээр Засаглалын хямрал нүүрлэчихээд байна. ЗАСАГЛАЛЫН ХЯМРАЛ Монголд “төрийн алба -төрлийн алба” болсоор уджээ. Түүгээр ч зогсохгүй төрийн алба төрөөс ашиг хайгчдын алба, нийгмийн баялгийг хамаатан садан, танил талаараа хуваарилах бүтэц болон хувирлаа. Авилгад автсан, улс төр, бизнесийн бүлэглэлүүдийн барьцаанд орсон, тэдгээрийн явцуу эрх ашигт дөрлүүлсэн төрийн алба өнөөдөр улс орны хөгжлийн хөшүүрэг гэхээсээ иргэд, хувийн хэвшлийнхний урагшлах замын саад тотгор, нийгэмд тэгш бус, шударга бус байдал газар авах хөрс суурь болжээ. Түмний үйлсэд сэтгэлээрээ зүтгэж яваа хүмүүс олон байгаа ч бодит амьдрал дээр төрийн алба тогтолцоогоороо ужиг өвчинд нэрвэгдээд байгааг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр арга бидэнд үлдсэнгүй. Хариуцлагын тогтолцоо сул, ёс зүйн наад захын шаардлага хүртэл мартагдаж хаягдсан төрийн шат шатны байгууллагууд увайгүй хүмүүсийн эрээ цээргүй аашлах таатай орчин болж, иргэд олон нийтийг бухимдуулж байна. УИХ, Засгийн газрын гишүүдээсээ эхлээд төрийн бүх байгууллагууд хуулийг хэрхэн үл тоомсорлож, авилгад автаж ирснийг, хариуцлагагүйн балчигт живсэн засаглалын эргэн тойронд хэр баргийн хүнээс амархан гарахааргүй ёс зүй, хүн чанаргүй үйлдэл хэрхэн цэцэглэх болсныг хууль хяналтын байгууллагуудад шалгагдаж буй албан тушаалтнуудын хэргүүд, өнөөдөр ч шил шилээ даран сонсогдсоор, илэрсээр буй улс төрчид, хурган дарга нарын чих халууцуулсан үйлдлүүд бэлхнээ харуулна. Ужиг өвчинд нэрвэгдсэн, уух идэх нь дийлдэхгүй болсон төрийн алба өнөөдөр Монголын эдийн засгийг бүхэлд нь ганхуулж байна. УИХ, Засгийн газар сүүлийн арав шахам жил дараалан гаргасан тооцоо судалгаа муутай гэнэтийн огцом шийдвэрүүдээрээ бизнесийн орчныг бүхэлд нь түйвээж, Монгол Улс гадаадын ч, дотоодын ч хөрөнгө оруулалтад хамгийн ээлгүй орчин болж хувирав. Төрийн зардал, төрийн өмч, эдийн засаг дахь төрийн оролцоо цаг минутаар данхайж байна. Монголд буй болж байгаа баялгийн бараг тэн хагас шахуу мөнгийг төр татвар нэрээр хураан авч ашигтай ашиггүй зүйлд цацаж байна. Төрийн өмч ерээд оны эхээр хувьчилсан хөрөнгийн хэмжээнээс хэд дахин давжээ. Харамсалтай нь энэ өмчинд сэтгэл гаргах эзэн байхгүй, төрийн бараг бүх бизнес алдагдалтай. Хөл дээрээ зогсох гэж тэмцэж байгаа Монголын хувийн хэвшил, хувийн бизнес эрхлэгчид албан тушаалтнуудын царай харж аргыг нь олохгүйгээр, төртэй ямар нэг бизнесийн хэлцэлд орохгүйгээр өөрийнхөө хөдөлмөрөөр баялаг бүтээх тухай зүүдлэх ч боломжгүй шахуу болж. Энэ мэтээр тоочоод байвал төр хэрхэн хөгжлийн чөдөр тушаа болж байгаа тухай жишээ баримттай дүгнэлтийг хэдэн нүүр дүүргэн бичиж болно. ШАЛТГААН НЬ ЮУ БАЙВ? Энэ бүхний бурууг бид юуны өмнө эрх барьж ирсэн улс төрийн хүчнүүд, тэдгээрийн удирдлагуудад тохож болно. Тэдэнд энэ хариуцлагаас зугтаж нуугдах газар байхгүй. Өнөөдөр байдал ямар байгааг мэдэхийн цаагуур мэдсээр байж улс орныхоо үсрэнгүй хөгжлийн суурийг тавьчихсан мэтээр хэвлэлийн хэдэн нүүр дүүргэн сайрхах ёс суртахууны эрх ч тэдэнд байх ёсгүй. Гэхдээ харамсалтай нь хэдэн улс төрчийг буруутгаж, нэгийг нөгөөгөөр сольсноор байдал тэгтлээ сайжирчихгүй гэдгийг амьдрал харуулж байна. Монголд нүүрлээд байгаа Засаглалын хямрал бол хорь гаруй жил үргэлжилж байгаа улс төр, нийгэм, эдийн засгийн шилжилт дуусаагүй, улс орны аюулгүй байдал, хөгжил дэвшлийн баталгаа болж чадахуйц төрийн механизмаа бүрдүүлж амжаагүй байгаагийн илрэл гэж үзэж байна. Бид олон жил бодит байдлаас нүүр буруулж, шаардлагатай шинэчлэл, тогтолцооны өөрчлөлтөд шамдах бус, удаашруулсны үр дагавар гэж үзэж байна. Төрийн албан тушаалыг танил талдаа, намын гишүүддээ өгөөд байгаа нь намын дарга нарын буруу гэхээс илүүтэй үнэхээр чадварлаг хүмүүсийг шаардлага хангах шударга шүүлтүүрээр шүүн тогтоож, хүний нөөцийн сан үүсгэдэг, түүнээс нь төрийн байгууллагууд ил тод шалгуураар шилж сонгож ажиллуулдаг хүний нөөцийн тогтолцоо Монгол Улсад байхгүй байгаагийнх. Үнэн хэрэгтээ чадварлаг сайн хүмүүсийн эрэлд хатсан дарга нар хаа сайгүй л байгаа. Сайн гэдгийг нь нотлоод өгдөг шалгарсан найдвартай тогтолцоо нь байхгүй болохоор “танихгүй бурхнаас таньдаг чөтгөр дээр” гэдэг сонголт хийх нь олон. Тендерийн шалгаруулалтын ил тод сайн механизм, төсвийн байгууллагуудын “шилэн данс”-ны тогтолцоо манайд эрт бүрдчихсэн бол түмний нүдэн дээр намынхандаа, эсвэл хамаатан садан, найз нөхөддөө төсвийн хөрөнгийг тараагаад өгөх бөх зүрхтэй даргын тоо өнөөдрийн хэмжээнд хүрэхгүй байсан бизээ. Улс төрийн нам уг нь юуны өмнө бодлогын байгууллага байх учиртай. Намууд олон нийтийн санаа бодол, улс орны хөгжлийн боломж нөөц гээд олон зүйлийг судалж нягталж байж шигшиж тунгаасан бодлогоо гаргадаг, хоорондоо цэц мэргэнээ уралдуулж, ялсан нь тэр бодлогоо хэрэгжүүлдэг байх ёстой. Ийм л тогтолцоо руу бид зорьсон. Үүний тулд хориод жилийн өмнө олон намын тогтолцоог бий болгосон. Бас намууд тэр бодлогоо ойлгож хэрэгжүүлэх мэдлэг чадвартай улс төрийн шийдвэр гаргагчдыг бэлтгэж байх үүрэгтэй. Гэтэл өнөөдөр улс төрийн намууд анхны зорилгоосоо ямар их гажчихсан явааг бид мэдэж байгаа. Улс төрийн намууд бодлого, судалгаа сайтай байсан бол, юунд зорьж хаашаа явж байгаагаа олон нийтээр нухацтай хэлэлцүүлдэг, үйл ажиллагаандаа бодитой үнэлгээ өгдөг тогтолцоотой байсан бол арай ч өнөөдрийнх шиг социализмын үеийнхээсээ давсан төрийн өмчтэй болохгүй байсан биз. Төрөө улам данхайлгасан бодлого, хуулиуд ар араасаа үйлдвэрлэгдэхийг ч хараад суухгүй байх байсан. Иймээс хориод жилийн өмнө эхлээд гүйцээж чадаагүй яваа засаглалын тогтолцоо, түүний салаа мөчрүүдээ шинэчлэх, боловсронгуй болгох ажилдаа эргэн орох нь юу юунаас чухал санагдана. “Шилжилтийн үеэ дуусгачихсан, одоо өөрсдийгөө бус, эдийн засгаа засъя” гэсэн гэнэн дүгнэлтээ эргэн харж “засаглалаа засварлах” ажилд нухацтайгаар ханцуй шамлан орох цаг болжээ. ХААНААС ЭХЛЭХ ВЭ? Эдийн засаг хүндэрсэнтэй холбоотойгоор Засгийн газраас хөрөнгө оруулалтын орчныг тогтворжуулах хуулийг яаралтай батлах санаачлага гаргаж, УИХ-ын ээлжит бус чуулган хуралдсан. Өргөн барьсан хуулийн эхний төслийг анхааралтай уншвал үнэн хэрэгтээ хөрөнгө оруулалтын бодлого гэхээс илүүтэй “засаглалаа засах” шаардлагыг илүү мэдэрсэн, төр өөрийнхөө үйл ажиллагааны тогтвортой байдалд амлалт өгсөн хууль орж ирсэн юм. Энэ нь нэг талаас хөрөнгө оруулалтын “доголон хууль” орж ирлээ гэдэг шүүмжлэл дагуулсан ч нөгөө талдаа Засгийн газар, УИХ бодит байдалд нухацтай дүгнэлт хийж байгаагийн дохио болсноороо ач холбогдолтой. Гэхдээ бид асуудлаа цогцоор нь харж, улс төрийг хариуцлагагүй, тогтворгүй болгож байгаа, өвчнийг ужигруулж байгаа шалтгаанаа зөв тодорхойлж эмчлэхгүй бол өндөр халуурлаа түр зуурын эмээр дараад нэг их хол явахгүй. Дээр хэлсэнчлэн, төрийн албаа, тендер шалгаруулдаг, төсөвт хяналт тавьдаг тогтолцоогоо, улс төрийн намуудаа шинэчилсэн шиг шинэчилж, байх ёстой гольдролд нь яаралтай оруулахгүйгээр өнөө маргаашийн ганц нэг тоогоор өөрсдийгөө хуурч, цэц булаалдаж сонгуулиас сонгуулийн хооронд амь зогоогоод Монгол Улс хөгжихгүй. Уг нь энэ бүх шинэчлэлийг хийхгүй гээд байгаа хүн бараг байхгүй. Гэхдээ хариуцлага нь хаанаа яваа, хэн нь түүнийг нэхэж тооцох нь тодорхойгүй болчихоод байгаа өнөөгийн улс төрийн орчинд эдгээр шинэчлэлийн бодлого хэзээ мэндлэх, мэндэлсэн ч хүссэн хэмжээнд гарч чадах эсэх, гарсан ч хэрэгжих үү үгүй юу гэдгийг ёстой л “би таашгүй”. Тиймээс Монгол Улс хаашаа явахаа шийдэх хувь заяаны салаа зам дээр зогсч байгаа энэ үед засаглалын хямралыг цэглэх ажлыг өнөөдрөөс эхлэх нь чухал байна. Эхлэх эхлэхдээ Их хурал, Засгийн газраасаа эхэлмээр байна. Их хурал нь эрх барих дээд байгууллага биш, Засгийн газар нь гүйцэтгэх байгууллага биш болж УИХ, Засгийн газар бантан болтол холилдсон, яван явсаар Засгийн газар нь Их хурлынхаа дээр гараад суучихсан засаглалын завхралыг засахаас эхлэх ёстой. Монголд хууль тогтоох, гүйцэтгэх засаглалын зааг байхгүй болж, үүний уршгаар эрх мэдэл цөөн хүний гарт төвлөрч, засаглалын зарчим ноцтой гажуудсан аюултай ухралт буй болсныг хаана хаанаа хүлээн зөвшөөрөх учиртай. Улсын Их Хурал 76 гишүүнтэй. Гишүүн бүр Үндсэн хуулиар баталгаажсан тэгш эрх, үүрэгтэй. Бүгдээрээ нийлээд өөрсдийн итгэл үнэмшлээр иргэдийнхээ эрх ашгийг төлөөлсөн хууль, бодлого батлах учиртай. Түүнийг хэрэгжүүлэх ажлыг УИХ-ын шийдвэрээр байгуулсан Засгийн газар хэрэгжүүлж, хэрхэн хэрэгжүүлж байгааг нь мөн л ард түмний төлөөлөл болсон УИХ хянаж, алдаа гаргавал хариуцлага тооцож явах учиртай. Уг нь дээрх логикийг нуршаад байх шаардлагагүй бүгд л мэднэ л дээ. Гэхдээ өнөөдөр Монголд ийм тогтолцоо хэлбэрийн төдий л үлдэж, хариуцлагын механизм ажиллахаа больжээ. Намуудын хамгийн нөлөөтэй, туршлагатай гишүүд нь бүгд Их хуралд орж, давхар сайд болж, дарга уу, цэрэг үү гэдэг нь ойлгогдохгүй болчихоор амьдрал өөрөөр яаж ч өрнөх билээ. Зүй нь улс төрд чанагдсан эдгээр хүмүүс Засагтаа юу хийхийг нь зааж чиглүүлээд, хянаж шаардаж, ажиллуулсан шиг ажиллуулж явбал хариуцлага гэдэг зүйл арай бодитой болж ирэх бус уу. Энэ намрын чуулганы хэлэлцэх асуудлын жагсаалтад багтсан Ерөнхийлөгчөөс өргөн барьсан “Засгийн газрын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай” хуулийн төсөлд Ерөнхий сайдаас бусад Засгийн газрын гишүүдийг УИХ-ын гаднаас томилдог болохоор тусгасан байгаа. Энэ хуулийг хэлэлцэн баталж байж дараа дараагийн шинэчлэлийн ажил бодитойгоор урагшлах нөхцөл бүрдэнэ. Гэхдээ төсөлд хуулийг 2016 оны сонгуулийн дараагаас дагаж мөрдөхөөр тусгасныг 2014 он болгож батлах нь зүйтэй болов уу. Асуудал хаана үүсч, хүндэрч байгааг мэдсээр байж Ардчилсан нам, УИХ-д суудалтай бусад намууд, сонгогчдын итгэл хүлээж сонгогдсон гишүүд ирэдүйгээ бодсон энэ шийдвэрийг гаргахгүй удвал дэндүү хариуцлагагүй явдал болно. Асуудлыг шийдэж зориглохгүй дахиад гурван жил болбол түүний төлөөс нь дэндүү өндөр болж мэднэ. Аз болоход бид юу хийхээ мэдэхгүй ойд төөрчихсөн хүмүүс биш. Яавал байдал сайжрах вэ гэдэг дээр олон хүн нэгдмэл хариулт өгч байна. Одоо ганцхан улс төрийн хүсэл зориг, олон нийтийн шахалт дэмжлэг л чухал байгаа үе. Ирээдүй өнөөдрөөс эхэлдэг. Оногдсон хариуцлагаа үүрсэн шиг үүрч, үр хүүхэд маань тайван амьдрах Монгол Улсын төлөө нүүрлээд байгаа Засаглалын хямралд өнөөдрөөс эхлэн цэг тавьцгаая. УИХ-ын гишүүн М.Батчимэг

Мянган бээрийн тэртээд

Ойрд би гэдэг хүн бодол дотроо эргэлдэж, олон төрлийн ургалч санааг билгийн галд шатаалгүй удсан ажгуу. Удсаар удсаар шалдар булдар санаа бодлоо хэрхэн цэгцлэх ухаанаа мартах шахтлаа удсан ч юм шиг. Сүүлд Бээжингээс ирсний дараагаар зуны саруудад хэтийн төлөв хэр байхыг яахан шийдэх талаар толгой гашилгаж, оюундаа тунгааснаас хойш, нэг их цаг гаралгүй өдий хүрснийг харахад үнэхээр завгүй явсан юм уу эсвэл бодох хүсэлгүй болчихсондоо цаг гаргасангүй юу ямартай ч өнөөдөртэй золгож орхижээ. Магад ч үгүй оюуны бяд шаардсан асуудлууд нэг их гаралгүй явсаар толгой зэвэрсэн байж ч болох юм.
Яасан ч байсан өнгөрсөн хэдэн өдөр олдсон боломжийг алдалгүй ашиглаж, толгойд эргэлдэж буй хэдэн бодлыг билгийн галд өдөржин өрдөж, ганцаар бясалган суух хугацаа гарав. Бодлын хөндийд нааш цааш холхиж, ороо бусгаа орчлонгийн олон асуудлын дундаас өөрөө сонгосон ганц хоёроо тархины нугалаасанд хавчуулан оюуны галаар хайрсан ч, зохих шийдэлийг олж үл барав. Мэдээж өнгөрсөн, одоо, ирээдүйг нэгэн зэрэг уялдуулан бодож, олон хувилбарыг хослуулан харьцуулж оновчтой шийдлийг олно гэж байхгүй ч, өчүүхэн миний сэтгэлийг баясгах хариултыг гаргах гэсэн ч бяр бяд хоёр хоёул дутаж, ганцаар өнгөрөөсөн өдрийн тоог нэмсээр.
Бостон хотод 2006 онд тэмцээнд ирсэн боловч оролцож чадалгүй буцсан тэр өдөр миний мэлмийд тодоос тод зураастай байгаа нь тэр өдөр хэр их баясч, тэр өдөр хэр их гунисан болохыг бага зэрэг ч гэсэн илтгэх юм шиг. Их сургуульд би хоёр амьдралтай байсны нэг нь завьных, нөгөө нь хичээлийн амьдрал байдаг байв. Завьных гэдгээр гол дээр завинд өнгөрөөж буй, бэлтгэл хийж зарцуулж буй хичээлээс гадуурх амьдрал нөгөөх нь багш нартай хичээл дээр, гэртээ ширээ ард өнгөрөөх тэр цаг. Нэг амьдралын маань ертөнц нөгөөхөөс тэс ондоо, цэвэр биеийн хүч шаардсан, сайн сэлүүрдсэн өдрөө сайхан зантай өнгөрдөг ертөнц байв. Оюуны хүч шаардсан ертөнц маань санасныг бодоход сэтгэл санаа унагааж, дээш доош савлуулдаггүй сайхан амар амгалан ертөнц байсан аж. Бостон хотын энэ тэмцээнд оролцохоор дөрвөн хүнийг дасгалжуулагч маань 16-н хүнээс уралдуулан сонгоход, тэр уралдаанд сонгогдож чадалгүй мултарчихад миний нэг ертөнц орвонгоороо эргэж, тэр даруйдаа сүйрч байгаа мэт сэтгэлээр унаад харамслийн гашуун нулимсууд хацар даган бөмбөрч байхыг би өнөөдрийг хүртэл мартаагүй л явсан. Ингээд сүйрсэн ертөнцөө сэтгэлдээ тээгээд хичээлдээ ороход бусад найзууд маань тэр их гамшиг болсныг нэг ч хүн мэдэхгүй, тэдэнд тэгж сүйрэх ертөнц байдаг эсэх нь мэдэгдэхгүй байж билээ.
Өнөөдөр эх нутгаасаа мянган бээрийн тэртээд хүрч ирээд АНУ-д өнгөрөөсөн амьдралын нэгэн хэсгээ санан дурсаж, олон жилийн өмнө Бостон хотноо оролцож чадаагүй тэмцээнээ эрэг дээрээс харан санааширч зогсохдоо зөвхөн өөртөө амласан тэр амандаа хүрч, сэтгэлийн угт үлдсэн тэр хүслээ гүйцээх гээд явж байна даа. Би гэдэг хүн үргэлжийн мөнхөд өөр өөрөөсөө асуулт асууж явдаг бол өнөөдөр нэг ч гэсэн асуултанд хариулж сууна. Нэгэн улстөрч ”Зориг эс хүрвэл ухаан эс хүрмой“ гэж хэлсэн байдаг юм. Магадгүй эсрэгээр нь "ухаан эс хүрвэл зориг эс хүрмой" гэж хэлж болох авч, үнэхээр хүнд хүсэл зориг байх ахуй дор л тухайн шийдвэртээ хэрхэн хүрэх ухаан урган гарч, хүнийг хандах зүгт хөтлөн явдаг юм болов уу гэж боддог билээ. Хэрэв зориг хүрэхгүй бол шийдвэрт эс хүрч, улмаар ухаан байхын хэрэг юун гэж мунхаг би эргэцүүллээ. Тунгаан соёрх.

Монгол хүнийг ойлгох нь

Монголчууд бид өөрсдийгөө хэн гэдгийг мэддэггүй гэж миний мэдэхээр их л олон хүн яриж байна. Нэг бодлын үнэн үг. Яагаад гэхээр дэлхийд газар нутгийн хэмжээгээр 18-т ордог, хүн амын нягтаршлаар хамгийн багад тооцогддог хэрнээ Улаанбаатар хотод нийт хүн амын тал нь чихээд суучихсан, зам дээр машинтайгаа явж байхдаа бие биенээ завсар зайгаар нь явуулчихаад урагшлахын хооронд заавалчгүй чихээд хаагаад зогсчихдог, сонгуульд мөрийн хөтөлбөрөөр нь биш, ялагдаж байгаад нь саналаа өгчихдөг гээд логикаар тайлбарлахад хэцүү янз янзын түмэн зүйлийн нэгтгэл болсон аугаа комплекс шинж чанарыг дотроо агуулдаг Монгол хүнийг яаж ойлгох вэ гэдэг өөрөө бүхэл бүтэн судлал болох дайтай эд. Би ч бас Монгол хүн, өөрийгөө яаж ойлгох вэ бусдыгаа яаж мэдэх гэдэг дээр уншиж судлаж байгаа зүйл их байна. Саймон Викэм Смит гэдэг залуу Вашингтоны их сургууль Монголын талаар буюу уран зохиолын талаар докторын зэрэг хамгаалж байгаа юм байна. Явуухулан, Дашбалбар, Данзанравжаа гээд манай яруу найрагчдын сод бүтээлүүдийг Англи хэл рүү орчуулж гаргаж байгаа аж. Тэрээр ингэж хэлсэн байх юм.

What’s interesting to me is in Mongolia, people are very much interested in poetry. Poetry is default literature. Whereas in the west, story or novel is the default.[…] . I think that the difference really is in the West, we do not have a real close connection with poetry any longer, but you do. And I wonder why that is. I think what might be part of it is that we have a sedentary culture, […] whereas nomadic way is such that if you have bunch of books or even ipad is an extra material to carry around. So it all has to be in the head. So in order to remember things you need to make it memorable. So the idea of remembering by poetic language which presumably the original form of poetry, we have to remember epic and history. So you made it into beautiful poetry that we can remember with a scemer like a “Sul Tolgoi??”. But this has been lost in the west because we had centuries of books and now we have the internet, now we have the fantastic invention of computers. But here the computer is maybe not new but you still have a very strong oral culture and very strong nomadic sense even for people who lived all their lives in the city. Even way the language is formed the way two verbs working together – this is very interesting poetic way of doing it.

Монголчуудыг ойлгох нэг гол суваг бол яах аргагүй уран зохиол. Манай ард түмэн урлаг уран зохиолыг нобелийн шагнал авах хэмжээнд хүртэл өргөж, хөгжүүлсэн авч эргээд шинжлэх ухаан техник талыг орхигдуулсан байгаа. Хаа ч газар очсон манайх шиг өргөн дэлгэр дэнж доргиох найр наадам тун ховор, мэдээж нэг хүнд ноогдох ДНБ-тэй харьцуулж яриж байгаа юм шүү дээ.

I think outside the range of Mongol studies, I think people in the west is inherently fascinated by Mongolia. It’s like Mars or Jupiter. I think this literature is somehow able to speak about Mongolia and about nomadic heart of Asia. Even for people who have to work in politics or in economics or biodiversity, in order to properly understand that they need, in my opinion, they need underpinning of culture and this culture is really expressed in literature.

Яг цааш нь ярих гэж байтал Жагаа ах таслаад гол санааг нь дутуу гаргачих шиг боллоо. Дахиж уулзаж энэ залуутай энэ Монголын уран зохиолоос яг Монгол хүний ямар чанарыг үнэртэж болж байна, яаж Монгол хүнд нөлөөлж байна гэдэг талаар нарийн ярьвал их сонирхолтой санагдлаа. Сонирхвол энэ хаягаар орж үзээрэй. https://www.youtube.com/watch?v=VWn_JxK-6Ic&NR=1&feature=endscreen

Тоонд бус чанарт оршмой

Лондонгийн олимпоор амьсгалж буй мөчүүд дуусч байх шиг байна. Манай тамирчидаас гараанд гарсан, нутгийнхаа залуусын итгэлийг өвөрлөсөн хэдэн хүмүүс ээлж дараалан унаж, эцсийн шатанд орж чадалгүй хасагдсан боловч ерөнхийдөө олон хүмүүсийн элгийг тэвтээх тамирчид Лондонд авцан дээр төрлөө. Баяртай байна, бахархаж байна. Бусад орны тамирчдийг харж байхад альваа зүйл тоондоо биш чанарт оршиж байх шиг. Хойд Солонгосын багт ганц бөх багтсан аж. Гэтэл тэрээр ганц дайчин ганцаардахгүй гэсэн шиг ганцаараа зүтгэсээр байгаад алтын төлөөх тэмцээн дээр манай эмэгтэй жудочийг ялсан Куба улсын тамирчныг ялснаар олимпийн аварга болж чадсан юм.

Өнөөдөр аль нэг салбарт хүч үзэж буй бид дэмжлэг бага, нөөц бололцоо хомс гэж сэтгэлдээн сэвс суулгах бус, харин ч ганц над дээр бүхэл бүтэн улс үндэстэний маань итгэл үнэмшил тогтож байгаа гэж мэдэрвэл амжилт ч түшдэг байх.

Economist June 16, 2012

An essay written by Venkatesh Rao, author, IT consultant and programmer, caused a stir in the blogosphere last year by suggesting that as many as one in four people could potentially transform themselves into ten-xers. Mr Rao divided daily tasks into short, low-value chores (answering e-mail, paying bills, going to the post office, etc) and lengthier, high-value activities (eg, coding software, composing music, writing books) that required a person's full creative juices to flow. The former he likened to aerodynamic drag; the latter to engine thrust. According to Mr Rao, boosting performance was simply a matter of increasing thrust and reducing drag. The greater the difference, the faster the mental processes would fly. All easier said than done. While managing the dreary drag work is something that can be mastered (or farmed out) without difficulty, thrust work is much harder to speed up. Creative tasks simply take longer to get started. But once underway, their momentum builds exponentially, until tiredness finally sets in and productivity falls. The creative momentum a person builds during a four-hour session is at least four times the peak momentum achieved in a two-hour session. Best, then, to schedule the longest blocks of uninterrupted time possible strictly for thrust work. Where Mr Rao's aeronautical metaphor stalls is when it comes to defining the engine for generating thrust. His tentative conclusion is that it has two components. One is a person's natural talent (for logic arguments, perfect pitch, or juxtaposition of words)—which may well be acquired in the womb. Lucky the few who are born with it. The other component is a person's capacity for metacognition. This psychological term describes the tricks people develop to control their own thinking processes. Figuring out how to do a particular task, and then making sure it is done correctly, involves cognitive processes of planning, evaluating and monitoring various activities—all of which people seem to get better at with practice."

LINK Ажлын үр бүтээмжийг сайжруулж, алгуур хийх ажлыг агшин зуурт амжуулах агуу ухааныг хэзээ яаж хэрхэн сурах вэ гэдэг бол эргээд амжилтанд хүрэх тол хүчин зүйл болой гэж би хувьдаа бодлоо л доо. Хэрэвзээ ажлын даалгаврыг хоромхон зууртаа амжуулж, оройн хоолноос өмнө бэлтгэлээ хийгээд амжуулчихвал гэртээ ганцаараа гүюүрч суулгүйгээр ганц хоёр бодсон санасан зүйлээ эвтэйхэн шиг цаасан дээр буулгаж, ирээдүйд хэрэгжүүлэх ажлын төлөвлөгөөгөө боловсруулмаар байдаг. Яарсандаа ч биш, зүгээр л бичих гэхээр энэ толгойд түмэн зүйл сэлгүүцэж, буман бодол эргэлдээд нэг л сэтгэл санаа тайван бус байгааг илтгэх юм. Урьд минь буй сонголтууд маань намайг тус бүртээ ондоо олон чиглэл салбар руу хөтлөн аваачих тул энэ замын уулзварт хийх тэрхүү шийдвэрийг нэг захаас нөгөө зах хүртэл нэг нэгэнгүй тунгаан бодож, шимтэн судлахгүй бол ганц хий гишгэхээс үүдэн хэдэн жилийн дараагаар хар толгойгоо нэгэнтээ буруутгах агшин ирэхээс ай миний бие айж эмээмүү.

“Who says meritocracy says oligarchy”

In order for it to live up to its ideals, a meritocracy must comply with two principles. The first is the Principle of Difference, which holds that there is vast differentiation among people in their ability and that we should embrace this natural hierarchy and set ourselves the challenge of matching the hardest-working and most talented to the most difficult, important and remunerative tasks. The second is the Principle of Mobility. Over time, there must be some continuous, competitive selection process that ensures performance is rewarded and failure punished. That is, the delegation of duties cannot simply be made once and then fixed in place over a career or between generations. People must be able to rise and fall along with their accomplishments and failures. When a slugger loses his swing, he should be benched; when a trader loses money, his bonus should be cut. At the broader social level, we hope that the talented children of the poor will ascend to positions of power and prestige while the mediocre sons of the wealthy will not be charged with life-and-death decisions. Over time, in other words, society will have mechanisms that act as a sort of pump, constantly ensuring that the talented and hard-working are propelled upward, while the mediocre trickle downward. But this ideal, appealing as it may be, runs up against the reality of what I’ll call the Iron Law of Meritocracy. The Iron Law of Meritocracy states that eventually the inequality produced by a meritocratic system will grow large enough to subvert the mechanisms of mobility. Unequal outcomes make equal opportunity impossible. The Principle of Difference will come to overwhelm the Principle of Mobility. Those who are able to climb up the ladder will find ways to pull it up after them, or to selectively lower it down to allow their friends, allies and kin to scramble up. In other words: “Who says meritocracy says oligarchy.”

LINK Энэ өгүүлэл дээр дурьдсан "The Gatsby Curve" гэдэг ойлголт маш сонирхолтой санагдлаа. Үүний цаана баян хоосны ялгаа хэр байгааг харуулж байгаагаас гадна аавын цалин 1 хувь өсөхөд түүний хүүхэд ирээдүйд хэдэн төгрөгний цалин авах вэ гэдэг хүлээлтэнд яаж нөлөөлж байгааг харуулсан байна. Хэрэв энэхүү муруйг Монголд хийх гэж оролдвол ямаршуу дүр зураг гарч ирэхийг ер нь гадарлаж байна шүү. Ялангуяа уул уурхай, барилга хоёр дээр суурьлан өсөлт явагдаж байгаа үед газар болоод лиценз гэсэн хоёр салбарын хамгийн чухал хоёр хүчин зүйл бол эргээд "сүлжээ", "танилын хүрээ" цаашлаад "гар хүндрүүлэлт"-ээс шууд хамааралтай байдаг болохоор "The Gatsby Curve" дээрх босоо тэнхлэгийн хувьд Монгол нилээн дээгүүрт тавигдах байх даа. Та юу гэж бодож байна? Энд The Gatsby Curve-н талаар Кругман-ы нийтлэсэн өгүүлэл байна. LINK

Хятадын тэлэлт

Уншсан хэдэн тайлангуудаас...

Ойрд хэдэн ханзны дундуур хэдэн репортууд унших шивдээ. Америк-н төрийн департамент-с гаргасан хүний эрхийн талаар репортыг уншиад Монголд ер нь байдал ямар байгааг гадны нүдээр нэг харав. LINK

In 2010 there were 1,242 reported cases of domestic violence, nearly double the 720 in the previous year. The National Center against Violence (NCAV) believed that this was likely due to increased awareness of the resources available as a result of media campaigns about recent legislation changes. [...]According to the MSWL, there were 38 temporary shelters and orphanages, six or seven of which were government-run. There were also seven social service day care centers caring for 168 children. More than 1,100 children lived in shelters countrywide. Approximately 120 children were living on the street and 130 at dump sites. The MNFDPO estimated that of 33,000 children with disabilities, 60 percent failed to complete secondary education. The MNFDPO encouraged vocational education centers to work with children with disabilities so that they could eventually be capable of running small businesses. In another case the administration failed to enforce a 2009 court order requiring the compensation and rehiring of striking Aero Mongolia mechanics. When the strikers subsequently picketed, police forcibly removed the striking workers from the grounds while threatening arrest. The government also failed to enforce the law on employment stating that foreigners can be hired only for tasks that Mongolians cannot carry out--the Immigration Agency granted a work visa and the MSWL a work permit to a Dutch engineer to replace the striking workers. After the Supreme Court ruled against it, Aero Mongolia filed a new case during the year claiming the union to be illegal. The fired mechanics initially reported being blacklisted as a result of their union activities. Management ultimately hired back most but not all of the workers. An estimated 1,500 North Korean laborers were employed in the fields of mining, factory work, utilities, transportation, construction, customer service, and health.

Америкийн гаргасан хүний эрхийн тайлангийн хариуд Хятад бас Америкийн хүний эрх гэсэн нэг тайлан гаргасан байна. Human rights record of USA in 2011 Сонирхолтой санагдвал энэ хоёр тайланг харьцуулж үзээд хүний эрхийн ойлголт Хятадад ямар түвшинд явж байгааг мэдэж болох юм. Хятадын тайланд дурдсанаар бол Америк улсад хэдэн гэмт хэрэг гардаг гэх мэт хүний эрхэнд шууд хамаарахгүй зүйлсийг оруулж улмаар Америкт хүний эрх хэрхэн зөрчигдөж байгааг харуулахыг оролджээ. Үүний дараагаар Олон Улсын Шашин шүтэх эс шүтэх эрхийн талаар тайланг олж үзлээ. Тэр дундаас зарим нэг сонирхолтой санагдсан хэсгийг тавив. 2010 International Religious Freedom Report

Although there is no state religion, the Law on Religion and State asserts that the government shall grant proper respect to Buddhism as the predominant religion of the country for the sake of national unity and the maintenance of cultural and historic traditions. The government contributed financially to the restoration of several Buddhist sites that were important religious, historical, and cultural centers. The government did not otherwise subsidize Buddhism or any other religious groups. Unregistered religious institutions were often able to function in practice. Some institutions reported harassment by authorities and were unable to sponsor foreign clergy for visas. Unregistered churches allegedly experienced harassment by frequent visits from local tax officers, police, and other agencies Immigration officials also tried unsuccessfully to revoke his law license and asked his employer to fire him. The lawyer appealed the police fine, and the Supreme Court ruled in his favor. Nevertheless, the police continued to disregard the Supreme Court's judgment.

Монголын мэдээг уншаад, Монголын талаар бичсэн эдгээр тайланг харж байхад хэдийгээр Монголын нийгэмд хүчний байгууллагууд нь иргэдийн төлөөл болсон хүмүүсээр удирдуулж, тэднээс тушаал шийдвэр авч ажиллаж байгаа ч гэсэн дээр гарсан тушаал шийдвэрүүд доод шатандаа хэрэгжихдээ асуудалтай байдгийг илүү ойлгож байна. Энэ нь эргээд иргэний төлөөл болсон хүмүүсийн удирдахуйн чадвар сайнгүй байгаагийн илэрхийлэл бол мөн боловчиг хүчний байгууллагын эрэг шураг болсон хүмүүсийн иргэний нийгэм гэсэн ойлголт хийгээд тэндний "rule of law"-н ойлголт бүрэн дүүрэн биш байгаатай холбоотой юм. Эндээс урган гарах нэг асуулт бол дээр гарсан шийдвэрийг төрийн аль ч түвшинд бүрэн дүүрэн хэрэгжүүлдэг болоход юу хийх ёстой вэ гэсэн асуулт юм. Үүнийг би Хятадтай харьцуулж хэлж байгааг бас анхаарах хэрэгтэй болов уу. Хятадын хувьсгалт намаас гарсан шийдвэр бүр хэрэгждэггүй ч гэсэн, бүгд хэрэгжүүлэх хэрэгтэй гэж үзсэн шийдвэр нь ямар ч мужийн аль ч дүүрэгт очиж хүрдэгт энэ системийн нэг гайхалтай тал байгаа юм шиг. Ийм хэрэгжилт сайтай байгаагийн нууц эргээд юунд оршино вэ? Бас бодох л бодол. Shell Gas гэж нэг Gamechanger factor удахгүй эрчим хүчний салбарт нийлээн том байр суурь эзлэх нь байна. Үүгээрээ Америк, Хятад тэргүүний олборлогч болоод экспорлогч ч болж мэдэх юм. Тэгвэл Монголчууд бид үүнийг маш сайн харж, хөгжлийг нь мэдэх хэрэгтэй дээ. 2011 онд л гэхэд экспортын өсөлтийн бараг 50 хувийг нүүрс дангаараа эзлэж байсныг бодвол манай эдийн засагт том нөлөө үзүүлэх хүчин зүйл яах аргагүй мөн. Үүнээс гадна бид нар эрчим хүчний хараат бус байдлыг бий болгоход энэ шелл газ том тус болоо ч уу. IEA sets out the “Golden Rules” needed to usher in a Golden Age of Gas

Energy source

Light bulb efficiency

$180 billion?

The Economist (May.26/2012) magazine publishes that about 18’000 officials had fled the country[China] between 1995 and 2008 with stolen assets totaling 800 billion yuan ($130 billion at today’s exchange rate). But on Fareed Zakaria show(April, 29/2012), Evan Osnos said:

“Last year, there was a report that went up from the Chinese Central Bank, just for a few hours, on the Internet, before it was taken down which suggests that they never meant to release it. And what is said was that there was $180 billion that had been -- $180 billion with a "b" U.S. dollars that had gone from Chinese Treasury, from, essentially, public money that had been taken overseas by corrupt officials. When that happened at the time, frankly, a lot of us thought this can't be right. The decimal place is off, something's off. What we're now starting to think is that, in fact, it's plausible, that if there are enough Bo Xilais in the system, enough people who have assembled these economic empires for themselves that quantity of money begins to be plausible. And what that means is a certain level of chaos beneath the surface of -- you know, what we see on the surface is the ritual of everybody banding together, the system doing well.”

So I think so far about $130-$180 billion fled the country at least. That's about the sum of 20 years of Mongolian GDP...

Pure awesomeness!

The photos of menu were taken by Mr.Lhagva who posted them on his facebook album. Good photos bro! Other photos were taken mostly from http://languagelog.ldc.upenn.edu/nll/

em; margin-right: 1

em;">

Patrice Brodeur

Шашин судлалын маань профессор Патрис Бродиур

http://www.youtube.com/watch?v=QOOsBK4Q_aM
http://wn.com/Patrice_Brodeur_Religion

Economist Radio
http://soundcloud.com/theeconomist

Бас бус

Баабар ахын бичсэн ном бүрийг 10-н жилд байхдаа уншиж дуусгаж билээ. Алтан гурвалжин, Нүүдэл суудал, Бүү март, Дори идэр дүүдээ гээд л анх уншиж байсан номнууд тод санагдаж байна. Түүнээс хойш гадаадаар явахдаа дандаа түүний бичсэн нийтлэлүүдийг шимтэн уншдаг байлаа. Гэвч сүүлийн хэдэн жилд түүний нийтлэлүүд хэсэг хэт нэг талыг баримталсан санагддаг, бас өөрийн хэлж буй зүйлүүд түүний үйлдлүүдтэй зөрдөг юм гэдгийг биеэр мэдэрснээс хойш гомдсонуу яасан ямар ч байсан уншихаа больсон юм. Харин сая санаангүй түүний бичсэн нэг өгүүллэгийг гарчигласан чинь хэдийгээр өөрийн стивь, цаана л нэг ёжтой илэрхийлэл бүр яг хэвээрээ. Харин илүү гүн шинжилгээ хийж, илүү холыг хардаг болсон юм уу гэсэн бодол төрөв. Мэдээж Бүү Март номыг уншаад, Алтан гурвалжинг харахаар макро хэмжээнд төсөөлж, илүү томоор хөдлөхийг хүсдэг нь харагдаж байсан л даа. Гол нь дотоодын жижиг факторуудыг орхигдуулж, нийтийн хандлагыг хэр мэдэрдэг нь асуултын тэмдэг байсан юм. Одоо бол тэрийгээ илүү сайн мэдэрч, нийгмийнхээ эмзэг цэгийг илүү сайн хардаг болсон юм шиг санагдлаа л даа. Аргагүй дээ манай хүн ч насаараа л энэ нийгэмд чинь буцаллаа шүү дээ ккк

Ядуу, баян гэх тодорхойлолт нь тухайн хүний субъектив үнэлэмж. Харин ядуурал гэдэг бол нийгмийн үзэгдэл, эдийн засгийн категори. Нийгмийн үлэмж хэсэг нь ядуурлын төвшинд очвол нийгэм өөрөө тогтворгүй болж дайн байлдаан өвчин тахал, хувьсгал, анги хоорондын болон үндэстэн овог угсаатны тулалдаан буй болдог. Дайн, хувьсгал, өвчин тахал, байгалийн гамшиг, эдийн засгийн хямрал зэрэг нь нийгмийг хамарсан гэнэтийн ядуурлын цаад шалтгаан болно. Харамсалтай нь ядуурлын эсрэг энэ мэтийн гэнэтийн хөдөлгөөн нь ядуурлыг зогсоох биш харин ч улам гааруулах өдөөлт болдог билээ. Бүр хүн ангаймаар цаад шалтгаан нь нийгмийн баялагийг эзэмшигч цөөн хэдэн хүмүүсийн хоорондын тэмцэл, хөрөнгө мөнгө, эрх мэдэл булаацалдсан бүлэг хоорондын дайсагнал нь нийгмийг гэнэтийн хөдөлгөөнд оруулж ядуурал гуйранчлалыг улам гааруулдаг. Үгүйдээ л түүх, философи, социологи, нийгмийн психологийн олон сурах бичигт ингэж өгүүлсэн байна.

Монголд байхдаа Баяр дарга, Баабар хоёр нийлээд нийлээд шар дээлтийг барахгүй юм гэж сонсож байсан харин энэ удаад манай хоёр нийлүүлч бас гайгүй ч болох юм уу гэж бодох шиг. Харин шар дээлт маань айдагаа авдрандаа хийцэн юм шиг л сонсогдох юм. Сонгуулийн өмнө очиж жүжиг хэрхэн тавигдахыг үзэх юмсан. ：）

Мөнх-Эрдэнийн блог дээрээс Монгол Улсын Их Сургуулийн Нийгэм, Соёлын Антропологийн тэнхим ажилладаг Д.Бум-Очир гэдэг залуугийн "Ижилсэл дэх өргөн хэрэглээний барааны мөн чанар: Монголын хомсдол ба Монгол бусын илүүдэл" гэдэг сонирхолтой нийтлэл олж уншлаа. Бодмоор ч юм их байна. Тэрээр дүгнэхдээ:

[...]Байрон хүмүүсийн ижилсэл гэдэг бол хүний эзэмшиж (possess) байдаг зүйл гээд, цааш нь энэхүү эзэмшиж байгаа онцлог шинж нь тухайн ижилслийн бүлгийн гишүүн болсноор бий болдог (Byron 1996: 292) гэжээ. Харин Дээд Монголчуудын хувьд бол яг эсрэгээр буюу эзэмшиж буй онцлог шинж нь тэднийг тухайн ижилслийн бүлгийн гишүүн гэж тооцох эсэхийг шалгах хэмжүүр болж байна.[...]
Энэ өгүүллийн угсаатны зүйн баримт антропологийн ижилсэлийн талаарх нэгэн чухал онолын агуулгатай зөрчилдөж байдаг. Барфийн сонгодог тодорхойлолтоор бол үндэстэн угсаатан гэх ухагдахууныг агуулж байдаг хил хязгаар (boundary) тэр хил хязгаар дотор байгаа ижилсэлийн агуулгаас илүү чухал байдаг (Barth 1982: 15) гэжээ. Өөрөөр хэлбэл, үндэстэн угсаатны ижилсэлийн хил хязгаар тухайн үндэстэн, угсаатны ижилсэлийг тодорхойлж байдаг байна. Барфийн санааг ухаж ойлговол, жишээ нь, Монгол эсвэл Төвд гэдэг мөн эсвэл биш гэх ижилсэлийн зааг ялгааг чухалчилдаг гэж үзэж байна. Харин миний энэ өгүүлэлд гарч буй угсаатны зүйн баримтаар бол Барфийн үзлээс яг эсрэг агуулга ажиглагдаж байна. Зааг ялгаанаас илүү хэр зэрэг Монгол вэ гэдэг агуулгыг нь чухалчилж байгаа юм. Нэг талд төр засгийн зүгээс, нөгөө талд Дээд Монголчууд өөрсдөө үндэстний ижилсэлээ агуулгын түвшинд зэрэглэл бий болгон бодитой тодорхой шалгуураар хэмжин хэн хэр зэрэг Монгол болохыг хэлж байна. Энэ тохиолдолд хил хязгаарыг буюу зааг ялгааг биш харин агуулгыг ихээхэн чухалчилж байгаа бөгөөд Барфийн үздэг шиг хил хязгаар нь ижилсэлийн агуулгыг тодорхойлж байгаа хэрэг биш харин үүний яг эсэргээр агуулга нь ижилсэлийн хил хязгаарыг тодорхойлж байна.

гэсэн байна. Гэвч үүнийг уншаад Хятад улсан амьдарч, өдөр тутам тэд нартай харьцаж байгаагийн хувьд өөрийн төрсөн сэтгэгдэлийг бас хуваалцая гэж бодлоо. Хятадууд тариачидаа болон бусад жижиг үндэстэн ястангуудыг цэвэр хүчээр шахуу, ялангуяа эдийн засгийн хүчин зүйлээр шахаж орчин үеийн амьдрал руу оруулж байгаа гэж хэлж болно. Бум-Эрдэнэ-н бичсэн дээр байсан "30000 юуаны" 10000-г нь засгийн газраас байшин сав барь гэж өгдөг шиг нүүдлийн амьдралтай монголчуудыг энгийн байшинд оруулахад хүртэл татаас өгч байгаа. Байрлал, нөхцөлөөс шалтгаалаад өөр өөр татаас өгч, нүүдлийн амьдралаас шилжүүлэн суурьшмал амьдрал руу маш хурдан оруулж, дасгаж, дараачийн үеийг нь байшин саванд өсгөсөн, хятад сургуульд сурсан, хятад соёлоор хүмүүжсэн хүмүүс болгон хөгжүүлж байгаа гэж хэлж болно. Мэдээж хэл усыг нь 50-н жилийн дотор өөрчилж болохгүй болохоор цаг хугацаа зарцуулан хүлээж байгаа биз. Гол нь тэдний бодлого бол аль болох хурдан хугацаанд уусган авахад оршиж байна гэж бодож байна. Учир нь ууссан хойно хятад монгол хэмээн хуваагдаж ялгарахгүй, тэгэх шаардлага ч байхгүй болох юм. Миний энд хэлэх гээд байгаа гол зүйл бол оюуны хувьд биш, харин амьдарч буй орчинг нь илүү түлхүү өөрчлөх гэж оролдож байгаа нь Хятад хэлбэрийн модернизаци буюу орчин үе рүү шилжүүлэх арга. Монголд суурь капитал болох мөнгөний асуудал ихтэй учир засгийн газраас дэд бүтэц дээр голдуу анхаарч чадахгүй байгаа учир хүмүүсээ 21-р зуун рүү илүү оюуны хувьд буюу боловсрол, сэтгэлгээгээр нь түлхүү оруулах тал дээр анхаарч байна. Миний бодлоор малчид байна уу тариаланчид байна уу хамаагүй орчин үе рүү хөл алхуулахын тулд хамгийн түрүүнд дэд бүтэцийг байгуулах хэрэгтэй болов уу. Тэгж байж, яаж амьдрах, ямар хүлээлттэй болох зэрэг нь хүмүүсийн толгойд буух байх. Ингээд бодохоор Broken Window-н онол санаанд орж байгаа юм. Хүмүүс орчиноосоо шалтгаалан хүмүүжиж, тэдний зан үйлдэл орчинтойгоо нягт холбоотой байнаа гэсэн үг л дээ.

Орчуулгын талаар сонирхой нийтлэл уншлаа.

тооны нэрийн ард орж буй нэр үгэнд олон тооны дагавар залгадаггүй. Тэгтэл гуч гаруй хонинууд гэж ярих болсон байна. Монгол хэлний өвөрмөц зүй тогтоолоор бол, сүрэг хонио ч ганц тооны хэлбэрээр хэлдэг. Дээр би “Дорж хонио хариулж явлаа” гэсэн өгүүлбэр эш татсан. Дорж ганцхан хонь хариулж яваагүй нь ойлгомжтой биздээ. Хэрэв ганцхан хонь хариулбал хөтлөж явах байлгүй

http://mongoliantranslation.blogspot.com

Vesna Wallace гээд профессор Монголын шашин гээд хичээл Берклей-н Их Сургуульд зааж байх юм ккк. Болдогсон бол юу заахыг нь сонсохымсон. Нээлттэй тавьдгүй л юм байхдаа.

Power of Habit гэж ном сая уншиж эхэллээ. Тэгээд амазон дээр номын талаар хартал манай 6-н сарын сонгуульд хэрэгтэй байж магадгүй нэгэн сонирхол татсан зүйл уншив. Магадгүй хотын захиргаа сонгуулийн дараа хэдэн өдрүүдэд түц-нүүдийг "хааж"/амрааж, гадуур хоол унд зарахгүй байвал өнгөрсөн сонгууль шиг юм болохгүй ч байж мэдэх нь:

I first became interested in the science of habits eight years ago, as a newspaper reporter in Baghdad, when I heard about an army major conducting an experiment in a small town named Kufa. The major had analyzed videotapes of riots and had found that violence was often preceded by a crowd of Iraqis gathering in a plaza and, over the course of hours, growing in size. Food vendors would show up, as well as spectators. Then, someone would throw a rock or a bottle.
When the major met with Kufa’s mayor, he made an odd request: Could they keep food vendors out of the plazas? Sure, the mayor said. A few weeks later, a small crowd gathered near the Great Mosque of Kufa. It grew in size. Some people started chanting angry slogans. At dusk, the crowd started getting restless and hungry. People looked for the kebab sellers normally filling the plaza, but there were none to be found. The spectators left. The chanters became dispirited. By 8 p.m., everyone was gone.

Kindle-с салахгүй болох нээ

Анх 2010 онд киндль аваад тухайн үедээ л цаг гарвал барьж авдаг байж. iPad-г бодвол авсаархан, нүдэнд ямар нэг гэм хор байхгүй, интернет оруул орчино гээд давуу талуудтай байж билээ. Гэвч би өөрөө номон дээр тэмдгэлгээ хийдэг, түүнийгээ дараа нь эргүүлж харах хэрэгтэй үедээ харна гэж хадгалдаг байсан юм. Аль ч интернеттэй газраас ороод харчиж болно гэдэг утгаар нь BOOKS гэсэн блог хүртэл нээж тэрэн дээрээ үзсэн кино, уншсан номоо тавьж ирсэн. Гэтэл киндль-д маань бүх тэмдэглэгээнүүдийг маань хамаад нэг багц болгоод и-мэйл хаяг руу минь явуулдаг функц байхгүй байсан тул нэг хэсэг iphone-ны iBooks гэдэг програм ашиглаж баахан ном уншлаа л даа. Хамгийн таалагдсан зүйл гэвэл тэмдгэлгээнүүдээ өөрийг и-мэйл дээр хадгалж хоцрох. Гэтэл киндль-н хувьд зөвхөн албан ёсоор худалдаж авсан номнууд дээр л энэ функц ажиллаж, харин миний өөрийн оруулсан номнууд дээр ашиглах боломжгүй байсан билээ.
Харин kindle 3.3 хувилбарыг суулгасны дараа шууд л бүх тэмдгэлгээ маань текст форматаар киндль дээр гардаг болчиж. Тун ОЛЗУУРХУУШТАЙ！За ингээд киндль-н эрин үед дахин эхэллээ дээ. Одоо тэгээд audiobooks гэж хайхгүй зүгээр л шууд киндль дээрээ TEXT TO SPEECH-г ОN болгоод гээд л хэвтээд хажууд чинь киндль ном уншиж өгдөг болж. Юутай амарав айн?
Эсвэл киндль-н надад унших хурд бага байвал тэгээд Бээжинг-н номер нэг гээд байгаа СПАРК диско клуб-н mix-г сонсонгоо номоо уншаал сууж байх нь дээ.
Jane Austin гэх мэт хэдэн хүмүүсийн царайг харсаар байгаад уйдав. Тэгээд сая киндль-ээ JAILBREAK хийж (ЛИНК) өөрийн сонирхсон screensavers-г оруулдаг болголоо. Хүсвэл та бүхэн JAILBREAK хийгээд өөрсдийн сонирхсон скрийн-ээ тавиарай. Доор хэд хэдэн өөрийн киндль дээр зориулан гаргасан хэдэн screensaver-г тавьлаа. Дуртай нэгэн нь авч ашиглана биз.

Amelie

Амьдрал үнэхээр баян юмаа. Хүссэн бүхнээ хийж, хүлээсэн зүйлдээ хүрэх шиг сайхан зүйл байддаггүй биз. Гэхдээ энэ бүгдэд хүрэхдээ, эдгээр ажлыг гүйцэтгэхдээ бэрхшээлгүйгээр хийвэл амт болоод чанар нь сэтгэлд хүрэхдээ дундуур байх байлгүй дээ. Хүн гэж амьтан заавал ядарч зовж, хүсэж хүлээж байж альваа зүйлийн үнэ цэнийг ойлгодог юм шиг. Тэгж ойлгосон ойлгоогүй амьдрал үнэхээр баян. Эргэн тойрондоо болж буй зүйлийг зорилгын хойноос хэт хөөж явахдаа анзаарч харж, үзэж ойлгон туулж буй амьдралынхаа алхам хором бүрээс аз жаргалыг шингээн авч чадаж байвал үнэхээр үүнийг гайхамшиг гэхээс өөр юу гэхэв. Гэтэл биднээс хэд нь шингээж чаддаг вэ?

Аmelie гээд кино үзлээ. Гоё гэдгийг сонсоод бүтэн 9-н жилийн дараа нэг үздэг юм байж л дээ. Эмилие бүсгүй зөвхөн өөрийнхөө төдийгүй орчин тойрныхоо хүмүүсийг хэрхэн чимээгүйхэн өөрчлөж байгааг, тэдний амьдралыг илүү баян, илүү утга учиртай болгож чадаж байгаа явдал бол гайхамшиг юм. Эр хүн зөвхөн өөрийгөө биш бас бусдийг, ялангуяа түүний ойр байгаа хүмүүсийг бусдад мэдэгдэхгүйгээр алхам бүрээр өөрчилж байвал тухайн хүний амьдрах орчин өөрөө удахгүй өөрчлөгдөж, хүнийг илүү хөгжүүлж, амьдралыг баяжуулна гэдгийг харуулаад ч байх шиг. Амьдрал дээр ийнхүү хүрээллээ гэлгүй бүхэл бүтэн гэр бүл, тосгон тэр буйтугай нийгмийг өөрчилж байгаа олон сайхан чадалтай хүмүүс бий. Даанч тэдний талаар байнга сонсохгүй юм даа. Түүний нэг бол Paul Farmer юм. Mountain beyond mountain гэдэг номон дээр түүний Хайти-д хийж буй сайн дурын үйлсийн тухай их гоё бичсэн байна лээ. Энэ номыг уншихад хүн хүндээ итгэх, хүн хүнийхээ төлөө гэсэн тэр сэтгэлийг мэдэрсэн юм. Бас гоё ном.
Эмилие киноноос өөрийн таалагдсан хэсгийг ишлэн тавьюу:

Nino is late. Amelie can only see two explanations. 1 - he didn't get the photo. 2 - before he could assemble it, a gang of bank robbers took him hostage. The cops gave chase. They got away... but he caused a crash. When he came to, he'd lost his memory. An ex-con picked him up, mistook him for a fugitive, and shipped him to Istanbul. There he met some Afghan raiders who took him to steal some Russian warheads. But their truck hit a mine in Tajikistan. He survived, took to the hills, and became a Mujaheddin. [Increasingly angry] Amelie refuses to get upset for a guy who'll eat borscht all his life in a hat like a tea cozy.

What life at its best can offer us?

Today I was talking to someone who is close to me. The whole conversation reminded me what David Brooks said: “Emotion is the foundation of reason because it tells us what to value”. Once we know what to value then we understand how to prioritize them. It gives us certain benchmark so that we know what is important. Without emotion, we might not understand what’s the important to us and thus miss out on what life at its best can offer us. I guess we miss out in one way or the other anyway and suffer on the way to wisdom. May the lord bless us!

НЭГЭН ДҮҮД ӨГӨХ ЗӨВЛӨГӨӨ

Амьдрал гэх эх далайн эрэг дээр дөнгөж хүрээд гайхан зогсож буй чамд ирээдүйд энэ далайгаас амсах их хувь бий билээ. Нүдээр үзэж гараар барихаас авахуулаад оюундаа тунгааж сэтгэлдээ хадгалах олон зүйл байгаа гэдэг илэрхий. Энэ бүгдийг тойрч биш туулж байж, шантарч биш шийдэж байж л бид бүгд өөрсдийн потенциалдаа хүртэл өсөн дэвшиж, хувь хүнийхээ үүднээс хөгжин боловсорч, нийгэмдээ өөрсдийн гэсэн байр суурийг олж авна. Их сургуульд орсноор, тэнд сурснаар, сургуулиа төгсөж ажилд орсноор хүмүүс нас биеэнд хүрдэг гэвэл худал хэлсэн болох биз ээ. Өдөр болгон бидний хийдэг зүйлс, бие биендээ хэлэх үг, хоорондоо ярьдаг яриа, тэднээс хүлээж авч буй сэтгэгдэл, бидний өсөн торниж буй орчин, орчинтойгоо харилцаж буй бидний үйлдэл, өчүүхэн төдий ч гэсэн хүлээж буй үүрэг гээд өдөр тутмын хэн ч үл анзаарам зүйлс хүртэл бидний хөгжих үйл явцын нэгэн эд эс болж, хүмүүжих тэрхүү явцыг бүрэлдүүлж өгдөг. Энд би чамайг тэнгэрт тулам мөрөөдөлдөө автан, агуу хайрын түүхэнд итгэсэндээ амьдралын багана болсон энэхүү өдөр тутмын чимхлүүр зүйлсийн үнэ цэнийг ухааралгүй орхих вий гэж санаа зовж байна. Тийм ч учраас эдгээр жижиг ч гэлээ жижигдэхгүй үйлдэл бүрдээ мэдэрч ухаарч яваасай гэсэн хэдэн үгээ доор сийрүүлвэй.

Хүн болсон хойно алдалгүй яахав, гэхдээ алдаанаас юу сурснаа бүү март
Төгс хүн гэж байдаггүй болохоор хүн бүр алдаа гаргадаг. Гэвч бид гаргасан алдаагаа ухамсарлахгүй, ухамсарласан ч гэлээ түүнийгээ огт хэрэггүй мэт үзэж, мартаж орхивол хувь хүн болж хөгжих явц зогсоно. Зарим нэг хүмүүс алдаа гаргасан ч гэлээ өөрөөсөө өө сэв эрэх биш, харин бусдаас буруу хайж, гадны хүчин зүйл мэт ярьдаг. Альваа тохиолдолд гадны хүчин зүйл байхаас гадна өөрийн ороцоо байж л байдаг. Гадны хүчин зүйлийг хичнээн мэрийгээд ч өөрчлөх боломжгүй нөхцөл байдаг гэдгийг би мэдэх авч, тухай бүрт өөрийн оролцоо хамт явж байдаг гэдгийг бас мэддэг юм. Тиймээс би өөрөө яаж оролцов, миний хэлсэн, ярьсан, хийсэн, бүтээсэн зөв үү гэж өөр өөрөөсөө асууж, үйлдлээ дахин нэг цэгнэж үзвэл зөвхөн гадаад хүчин зүйлээс бус, өөрийн буюу надаас хамаарсан хүчин зүйлээс алдсан байж мэдэх тэр алдааг шүүн илрүүлэх боломжтой болох бий вий. Гэвч ихэнх хүмүүс алдаагаа ухаардаг, гэвч тэр алдаагаа, яагаад алдсанаа мартаж орхидог. Хэрвээ хийсэн алдаагаа, сурсан сургамжаа мартаж орхивол алдаа хийгээгүйтэй адил болох бус уу? Альваа нэг алдаа хийснээ ухамсарлах үед төрөх “арай ч дээ” гэсэн сэтгэгдэл, үүнээс үүдэх зовлон шаналал бүр хүнийг сургамжилж, хүмүүжүүлж өгдөг гэж би боддог. Тиймээс ч энэ бүгдийг хаяж биш, хадгалж явах нь зөв юм болов уу гэж би бодном.

You are not the center of the universe:
Чи бол энэ ертөнц дээрх нэг хүн биш, бусад хүмүүсийн хайрыг хүлээх ганцхан зүрх биш гэдгийг эрх биш мэдэж байгаа байлгүй дээ. Хэрвээ чи үнэхээр үүнийг мэдэж байвал одоо өөр өөрийгөө гаднаасаа харж, бусдын нэгэн адил энгийн нэг хүн гэдгээ зүрхний зүрхэнд хүлээн зөвшөөрч, бусадтай адил байгалийн жамаар цаг нь болохоор эх дэлхийдээ эргэн нэгдэнэ гэдгээ ойлгохыг хичээгээрэй. Чамайг аав чинь, ээж чинь ойр дотны хүн бүр авьяастай, гоц ухаантай, хайр булаам гэсэн үгсээр хайр найргүй бөмбөгдсөн байж болох юм. Мэдээж хүн бүрийн аав ээж, ахан дүүс нь эдгээр үгсийг харамгүй хэрэглэдэг биз, хэрэглэх ч эрхтэй биз. Хэлсэн бүрт хүсэл биелэх биш, хэлсний тоогоор ухаан тэлж авъяас хурцлагдах биш дээ. Харин сайныг билэгдсэн хайрыг даалгүй биеэн тоож, хүн бүрийн анхаарлын төвд орохыг завдах увайгүй бирдийг сэтгэлийн угт савнаас нь гаргах вий. Өөрийг биш өрөөлийг гэсэн сэтгэлээ илүү тэтгэж чадвал энэ бирдийн аюулаас айх юун.
Энд би чамайг бусад хүний нүдээр өөрийгөө хар гэж хэлээгүй шүү, харин гаднаасаа би хэн бэ гэдгийг л мэд гэсэн юм. Хэрвээ би бусдын нэгэн адил гэдгээ үнэхээр ойлгож мэдвэл, бусад хүмүүс ч гэсэн надтай нэгэн адил зовж, нэгэн адил жаргадаг гэдгийг илүү мэдрэнэ. Энэ бол тэдний зовлон жаргалыг ойлгох анхны алхам юм. Бид бусдын зовлонг тэд яаж мэдэрч байгаа шиг тэр түвшинд өөр дээрээ мэдэрч чадахгүй ч гэсэн, бусад хүмүүс ингэж зовж байгаа гэж ойлгож мэдэрнэ гэдэг үнэхээр хүнээс авъяас чадвар шаардсан хэрэг. Хүмүүс юуг сэтгэхүйдээ дээдлэж байна, тэдний ухааныг юу шаналгаж байна, сэтгэлийг юу баясгаж байна гээд олон зүйлийг мэдэсний эцэст л хүний зовлонг ойлгож эхлэж болов уу даа. Бусдын зовлонг өөрийн зовлон мэт ойлгож чадваас тэдний хайр хүндэтгэлийг хэрхэн олж авахыг хэлээд өгөх зам чиний өмнө үүдээ эгнэгт нээх болно.

Эрэх хайх бас хадлах бол гурван өөр ойлголт:
Хайна гэдэг бол юуг хайж байгаагаа мэдэхгүй л баахан зүйлийг ухаж, энэ болов уу гэсэн зүйлийг олохоор эрэлхийлж байна гэсэн үг харин эрнэ гэдэг бол юуг хайж байгаагаа мэддэг, тэр зүйл тааралдах аваас олж чадна гэж Юукио Мишима нэгэн зохиол дээрээ бичсэн байдаг. Гэмт хэрэг хийсэн хүнийг эрэн сурвалжилж байна гэж хэлдэг гээд бодохоор энд эрэх гэсэн үгийг хэрэглэсэн нь тэр хийсэн хүнийг эрж байгаагаас биш дурын духыг хайж байна гэсэн утгаар ороогүй нь лавтай. Амьдралд хүний төрөлийг олсон бид бүгдээр аз жаргалыг хайж амьдардаг гэж хэлвэл буруудахгүй байх. Юунаас аз жаргал авч болохоо гадарласан зарим хүмүүс тэр зүйлээ амьдралаас эрдэг хайдаг биз. Хайх нэг хэрэг, эрэх нэг хэрэг. Тэгвэл хайлаа гадарллаа, түүнийй эрлээ, эрлийн үзүүрт оллоо гэхэд үүнийгээ хадлах бол тусдаа ойлголт юм шүү. Магадгүй чамайг аз жаргалтай болгодог тэр зүйлийг чи өөрөө оллоо гэхэд үүнийгээ өөртөө хадгалж, хамтдаа байх нь үүнийг анх эрж хайснаас илүү тэсвэр тэвчээр, оюун ухаан зарцуулах шаардлагатай ч байж болно.

Эцэст хэлэхэд би гэж хүн өөрөө амьдралын их далайг нэвт шувт туулж, дал дээр гарч далантай таягаа тулсан биш, гэхдээ л чамайг бодвол олон оймс элээж, дэлхийн дайдад арай илүү ойртож үзсэн гэдгээрээ хэлж байгаа юм шүү. Аль хэрэгтэй гэсэн зөвлөгөөгөө авч, аль хэрэггүйг хаяхыг дүү охины оюун билэг мэдэг. Хэдэн зууны тэртээ “амьдрал бол оюунаар сэтгэж, ухаанаар амьдардаг хүнд ‘хошиг шог’ , зүрхээр мэдэрч сэтгэлээр өвддөг хүнд бол ‘эмгэнэл’ байдаг” гэж Horace Walpole хэлсэн байдаг. Амьдралаа альных нь найрлагаар илүү хандлахыг хүн өөрөө л мэдэх хэрэг болов уу. Амьдрал гэсэн далайд өөрийн хөлөг онгоцоо зөв чиглүүлэн залах чиний мэргэн ухаанд би итгэж байна！
Ирээдүйн амьдралд чинь аз жаргал сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе！

Гятад удахгүй америкийг гүйцэнэ

Ойрд шалгалтуудын завсраар жаал юм уншлаа. Даниал Ергений “Prize” гээд номыг эхлүүлсэн, нефтийн салбарын эхлэл, хөгжил цэцэглэлтийг их нухацтай, судалгаатай бичсэн тун доги ном болж. Бас энэ номон дээр тулгуурлаж хийсэн видеог үзэх шив дээ. iPhone4 дээрээ түүний дараачийн ном болох “The Quest”-г авсан энэ сардаа амжуул уншиж дуусгана гэж бодож байна. Эрчим хүчний салбар, эрүүл мэндийн салбар хоёр л сүүлийн үед ихээхэн сонирхол татаад байгаа болохоор бага ч гэсэн суурь ойлголт өгөх ном сонин эргүүлж байх шив дээ.
Өнөөдөр дэмий тэнэчихсэн уншиж явсан чинь Финландад АНУ, Орос хоёрын хүйтэн дайны үед тагнуулын ажиллагаа хэрхэн явагддаг байсан, юу хийгдсэн гэсэн сонирхолтой эссэ-тай дайралдав.
ECONOMIST ЭНДЭЭС ҮЗНЭ ҮҮ

Дараагаар нь Монголын талаар ямар судалгааг хүйтэн дайны үед америк хийдэг байсан бол гэсэн сэтгэгдэл төрж ганц хоёр зүйл ухаж үзэхэд Монголын нутаг дэвсгэр дээрх цэргийн хүч, хүн амын бүрэлдэхүүн гээд Конгрессийн Номын Санд ил байгаа мэдээллэл нь цаагуураа монголын газар нутгийн довоо гүвээ бүрийг шахуу судлахаар шамдаж байсныг нь илтгэх мэт. Эдгээр мэдээллүүд 1989 оноос хойш шинэчлэгдээгүй байна лээ. ЭНДЭЭС ҮЗШинэчлэгдээгүй гэдэг нь байхгүйдээ биш зүгээр ил тавиагүйдээ л байгаа биз. “Chinese, Russians, and Others” гэсэн гарчиган дор
АНУ-н зүгээс 1989 онд монголын хүн амын хувьд эзлэх хятадуудын тоог 2 хувь гэж тооцож байсан байх юм. Үүнээс гадна 1987 онд ЗХУ яагаад Монгол дахь цэргийн хүчээ 75000-с 55000 хүртэл буулгасан, ямар ямар зэвсэгт ангиудаа татсан гэдгийг энд багтааж. Шалтгаан нь Михайл Гробачов ЗХУ-БНХАУ-н харилцааг шинэ түвшинд гаргахыг хүссэн бөгөөд Хятадын зүгээс харилцаа сайжруулахын тулд Монгол дахь цэргээ татах шаардлага тавьж байжээ. Үүнийг АНУ-н төрийн нарийн бичгийн дарга хийж байсан, Нобль-н шагналт Хенри Киссинжер гуай “On China” номон дээр бас дурьдсан байсан. Гэхдээ Михайл Гробачовыг барууны орнууд хэрхэн хүлээж авч байсан шиг буюу түүнийг шинэ үеийг дагуулан авчрах баатар мэт харсан шиг Хятадууд хараагүй юм. Харин социализм байгуулах энэ урт удаан процессийн дунд төөрөгдсөн нэгэн коммунист гэсэн өнцгөөс илүү харж байсан гэж Киссинжер бичсэн байна билээ.
Байгалийн баялаг гээд бас жоохон хэсэгт нь

“Phosphates were found at Urandosh in Hovsgol Aymag. Prospecting teams have discovered extensive veins of potash mica running through 350 kilometers of the Altai Mountains”

гэж байгааг уншаад нээрээ монголд fertilizer үйлдвэрлэх боломж байгаа юм болов уу гэж бодов. Учир нь Fertilizer-д энд дурьдсан phosphate, potassium гээд л ордог доо. Үнэхээр тийм боломж байгаад, үйлдвэрлэх учрал нь тохиовол манайх ч баруун зүүнгүй экспортлоно биздээ. Хятад бол хэдэн мянган жил тариа тарьцан хөрс муутай, Солонгос ч адил. Япон бол яриад байх хэрэггүй биз. Тэгээд ч монголд Хятад Солонгосууд хэдэн мянган км квадратаар газар аваад байгааг бодоход ирж суурьшихгээгүй нь л лавтай. Тэнд тарих бүтээгдэхүүнийг нь бордоод өгвөл ёстой гүзээлзгэнэ нь төмс шиг болцойж, төмс нь бөмбөг шиг хөөгөөд, тариа нь үрээ дийлэхгүй газарт өөрөө унаж аюул болно биздээ. За тэр аюул ч яахав, Хятад наана чинь 21 үзүүлтийн тал шахуу хувьд нь АНУ-г гүйцсэн байна. ЭНДЭЭС ҮЗ
АНУ-н конгрессийн номын сангаас Маргад Эрдэнийн Хот номыг хальт харсан чинь “Өмнөх үг”-г 1900 онд буюу даруй 112 жилийн өмнө бичиж байсан байна. Аяа цаг хугацаа нисэх мэт одмуй. Carpe Diem хүмүүсээ！
Маргад Эрдэнийн Хот